Het digitale monnikenwerk van Menno Otten in het licht van de oude meester

By Samsung Nederland 17.08.2015

Culture Kunst Moving Mesdag

Samsung, Moving Mesdag, Menno Otten, kunst

Hij heeft een zwak voor het lichtgebruik van de oud Hollandse meesters en gooit hoge ogen in de internationale kunstwereld met zijn subtiele kunstzinnige herinterpretatie van meesterstukken. Pas 31 is hij, en in het Mesdagjaar 2015 tekent hij voor de artistieke invulling van Moving Mesdag, het digitale kunstproject van Panorama Mesdag en Samsung Nederland.

Menno Otten is videokunstenaar, afgestudeerd aan de Amsterdamse Filmacademie. Hij maakte documentaires die overal ter wereld werden vertoond op internationale filmfestivals. Maar Otten verwierf ook faam door zijn gedurfde video-interpretaties van oude meesterwerken als het Brieflezende meisje bij het venster van Johannes Vermeer. We spreken hem in een koffiebar, vlakbij zijn studio. Over zijn liefde voor het licht van oude meesters, over Moving Mesdag, over A little less conversation van Elvis en over digitaal monnikenwerk.

Menno Otten

Ander Hollands licht
Waar komt zijn voorliefde voor oude schilderijen eigenlijk vandaan? Menno Otten: "Als Nederlandse filmmaker of als beeldend kunstenaar kun je niet om de oude meesters heen. De oude Hollandse meesters stonden over de hele wereld bekend om hun lichtgebruik, internationale schilders kwamen naar ons land om het Hollandse licht te ervaren. Als je een scene, een portret of een foto van iemand wilt maken, dan ga je altijd op zoek naar voorbeelden van goed lichtgebruik. Je komt dan vanzelfsprekend uit bij diezelfde oude meesters."

Otten is diep gefascineerd door het lichtgebruik van de oude meesters en hij gaat tot het uiterste om letterlijk een ander licht te laten schijnen op oude meesterwerken. "Ik wil kijken of je dat Hollandse licht opnieuw voelbaar kan maken. Uiteindelijk kun je nooit opboksen tegen een oude meester, maar we leven wel in een tijd waarin we door techniek nieuwe mogelijkheden tot onze beschikking hebben die de oude meesters simpelweg niet hadden. Ik vind het fascinerend om te zien wat er met een schilderij van een oude meester gebeurt op het moment dat het licht verandert."

Dit project moet wel haast digitaal monnikenwerk geweest zijn. Hoe lang en met hoeveel mensen zijn jullie hiermee bezig geweest?

"We zijn 6 maanden lang met 6 man bezig geweest. Het toepassen van deze techniek op deze schaal is nooit eerder gedaan. We hebben te maken met een extreem hoge resolutie en 14 enorme schermen. Hoewel het natuurlijk digitaal is, moet je dit project altijd blijven beschouwen als een schilderij, vanaf het begin moet het één geheel zijn. En daar was nog niet echt een werkwijze voor."

Het Mesdag museum stelde de tekening van het Panorama Mesdag beschikbaar en toen begon het werk. Er moesten seizoenen en een verloop van dag naar nacht geschilderd worden. Ochtenden, avonden in lente, zomer, herfst en winter. Het overschilderen van het Panorama noemt Otten in eigen woorden een "krankzinnig traject", omdat elke millimeter, elke nuance, elke streek met de pen zichtbaar is in de hoge resolutie tv-schermen van Samsung. Otten: "We hebben in totaal vijf bewerkingen gemaakt en die bewerkingen hebben we als lagen over elkaar heen gelegd. Die bewegen naar elkaar toe en in de kleurcorrectie hebben we in die lagen het licht veranderd. Het winterlandschap moest echt een winterlandschap zijn. En het liefst ook nog een winterlandschap zoals Mesdag dat geschilderd heeft."

Ben jij als kind naar het Panorama Mesdag geweest op schoolreisje?
"Jazeker. Ik herinner mij nog de sensatie die ik had als kind, dat je het Panorama binnen komt lopen en niet weet waar je kijken moet. Die sensatie had ik een jaar geleden weer en toen ik er laatst was, opnieuw. Ik denk dat mijn kinderen die ook weer zullen hebben en dat over 100 jaar mensen het Panorama Mesdag nog steeds als een sensatie zullen beleven."

Toen jullie met dit plan aankwamen bij Panorama Mesdag waren ze onder de indruk van jullie voorbereiding. Jullie hadden al een aantal schetsen en voorbeelden gemaakt.
"Ja, als we het doen dan doen we het ook wel in een keer goed, haha! Maar dit is geen grap, dit is echt heel serieus. Samen met ConspiracySinc maakten we een aantal schetsen van wat we voor ogen hadden met dit project. Bij Mesdag waren ze meteen enthousiast, en ook bij Samsung kwam snel het vertrouwen, ze vonden het een geweldig idee. Het maken van dit digitale schilderij kost uiteindelijk veel geld, maar voor veel kunstenaars is het probleem uiteindelijk de technische afwerking en de presentatie. Als Samsung niet mee zou doen, waar halen we dan 14 van die 88 inch curved schermen vandaan? Voor een beeldende kunstenaar is dat bijna onmogelijk.

"Het tot leven brengen van een schilderij is een behoorlijk commercieel idee. Kijk, voor De Nachtwacht of de Mona Lisa hoef je niet veel aan PR te doen, die trekken duizenden mensen jaar in jaar uit het museum binnen. Maar er zijn meer schilderijen die minstens zo interessant zijn en veel musea willen hun collecties toegankelijker maken voor een breder publiek. Alleen, er zijn niet zo heel veel manieren om dat te doen zonder dat het kitsch wordt of afbreuk doet aan het origineel. Wat wij doen, nieuw licht schijnen op oude meesterstukken, is niet kitsch en laat het origineel in zijn waarde. Het originele schilderij is altijd zichtbaar en vormt de basis van ons werk. "

Hoe bepaal je wat en hoeveel je mag toevoegen of weglaten? Waar ligt de grens?
"Het schilderij is één moment, dat is de kracht van de schilderkunst. Door het licht te veranderen voegen wij het element tijd in het schilderij toe. Daardoor kunnen we iets nieuws, iets anders toevoegen aan dat. Als je Moving Mesdag binnenloopt, zal het niet zo zijn dat je bij binnenkomst in de eerste dertig seconden meteen flabbergasted bent en hardop 'wauw' uitschreeuwt. Dat komt in tweede instantie. Uiteindelijk kijk je ernaar, als naar een schilderij. Dat heeft met de subtiliteit en de timing te maken en met de rust in het werk. Als je daar een spektakel van maakt met allerlei toeters en bellen en actie dan gaat het dus niet meer over dat licht. Uiteindelijk ben ik als maker met serieus onderzoek bezig naar hoe we dat licht kunnen veranderen."

Je verplaatst je dus in de schilder en in zijn werk, kijkt naar een mogelijk ander perspectief. Je knutselt aan het werk van wereldberoemdheden. Dan trek je best wel een hele grote broek aan …
Otten maakt een vergelijking met Junkie XL, die in 2002 een remix maakte van " A Little Less Conversation " van Elvis Presley. Het werd wereldwijd een hele dikke hit met in verschillende landen nummer 1 posities. Het zou, denkt hij, zomaar eens kunnen dat een groot deel van zijn generatie dat nummer van Elvis nog niet kende. "Door Moving Mesdag komen straks mensen tijdens Sail in Amsterdam Noord en tijdens ArtZuid en de Uitmarkt op het Museumplein in Amsterdam naar Mesdag kijken, terwijl ze niet eens wisten dat hij bestond. Als ouders dan tegen hun kinderen zeggen dat ze maar eens mee moeten komen naar het origineel in het museum in Den Haag, dan is het mission accomplished voor Mesdag."

Hij haalt adem, roert in zijn koffie, denkt lang na en zegt dan langzaam: "Als Vermeer, Mesdag of Rembrandt in deze tijd geleefd zouden hebben dan waren het volgens mij ook filmmakers geweest. Bovendien was Mesdag een ontzettend ondernemende man: het Panorama is een commercieel en gedurfd project. Als maker durf ik best ver te gaan met het bewerken van het origineel, omdat ik denk dat Mesdag het een hele eer zou vinden als hij zou zien dat zo'n grote groep mensen vol respect een nieuwe context geeft aan zijn schilderij. We hebben het altijd gezien als een ode aan Mesdag."

Is er wel eens iemand geweest die negatief is over jouw interpretaties? Trek je je daar wat van aan?
"Wellicht zijn er mensen die vinden dat je niet aan een oude meester mag komen. Ik begrijp die gedachten goed. Maar het is niet zo dat ik een historisch werk wil aanpassen, ik wil met de middelen van deze tijd kijken of ik iets van mijn fascinatie voor het schilderij kan blootleggen. Voor mijn vorige project "het brieflezend meisje bij het venster" van Vermeer maakte ik alle objecten tot op de millimeter nauwkeurig na. Alle details werden grondig ge-researched. Stoffen uit de tijd van Vermeer, het glas-in-lood met de hand gemaakt, de juiste afmetingen van het fruit en met de hand geschilderd. Alles klopte exact volgens de wetten van Vermeer. Ik was nieuwsgierig wat er zou gebeuren als we op diezelfde wetten plots veranderend licht zouden toepassen. Je kan je afvragen: waarom zou je nieuw licht willen laten schijnen op een schilderij wat al zo mooi en krachtig is? Want het is al zo mooi, waarom zou je daar überhaupt nog aankomen … . Ja, dat is een goed argument. Maar daar ga ik dus niet naar luisteren.. "

Denk je dat mensen meerdere "rondjes" van zes minuten gaan doen in Moving Mesdag?

"Ja, dat denk ik wel. Ik kan me niet voorstellen dat mensen na 6 minuten weglopen. De nuances die in het geluid zitten met aan de ene kant paarden die lopen en aan de andere kant een hond die blaft, zorgen ervoor dat je overal tegelijk wilt zijn. Maar ik denk tegelijkertijd ook dat Moving Mesdag heel erg gaat werken als een baken, een oase van rust. We hebben een soort subtiliteit aangebracht in bewegingen, waardoor je de beweging echt rustig kunt ontdekken."

Als Mesdag nog zou leven, wat zou hij vinden van Moving Mesdag? Zou je een schouderklopje krijgen?
"Mesdag was heel erg bezig met beleving, met nieuwe dingen én hij was een rasondernemer. Misschien klinkt het arrogant, maar ik denk oprecht dat Mesdag dit project fantastisch zou vinden."

Komt dat zien
Wat? Moving Mesdag
Wanneer & waar? Amsterdam, Sail – NDSM Werf, 19 augustus – 23 augustus 2015

Amsterdam, Uitmarkt, 28 augustus – 30 augustus 2015

Amsterdam, Art Zuid, 31 augustus – 4 september 2015